• Opdrachtgever
  • Natura ARTIS Magistra
  • Locatie
  • Amsterdam
  • Schaal
  • S
  • Periode
  • 2020
  • Partners
  • MAAK space
  • Pius Floris boomverzorging

Met de renovatie en verbouwing van het Grote Museum is aanpassing van het Artisplein – zeven jaar geleden ontworpen door collega landschapsarchitect Michael van Gessel - noodzakelijk. Het plein blijft qua opzet gelijk maar wordt uitgebreid met een extra toegang, aangepast aan de nieuwe functie en verder vergroend.

Het Groote Museum van Nature Artis Magistra in de 19e eeuw met op de voorgrond een groen plein

Aanleiding

Het ARTISPLEIN

Het Artisplein is in 2014 ontworpen door Michael van Gessel. In 2015 is het onderscheiden met de publieksprijs van de Amsterdamse Architectuur Prijs (AAP). Het plein is openbaar toegankelijk: door de sloop van het Geologisch Museum en de Flamingoserre ontstond een verbinding tussen de stad en ARTIS . Iedereen kan nu ontspannen op het Artisplein met gratis zicht op de flamingo’s en lepelaars. Opvallende onderdelen in het ontwerp zijn het ‘tapijt’ van gebakken klinkers en de volière 'De Hollandse Tuin', aan de noordzijde van het plein, met daarvoor een watertafel.

Groote Museum

Aan de zuidzijde van het plein ligt het Groote Museum. De oprichters van ARTIS zorgden met een groep gepassioneerde leden, het Koninklijk Zoölogisch Genootschap Natura Artis Magistra, dat tussen 1852 en 1855 het Groote Museum tot stand kwam als ontmoetingsplek voor de leden. Het was het eerste museumgebouw met een tentoonstellingsfunctie in Nederland in de 19de eeuw. Het had een grote sociale en culturele rol in het Amsterdam van de 19de en begin 20ste eeuw. Het monumentale gebouw wordt gerestaureerd en gaat onderdak bieden aan een museum over de relatie tussen mens en natuur. Daarnaast komen er ruimtes die door bedrijven kunnen worden gehuurd voor events en een horecapunt.

Het Artisplein met de Hollandse Tuin als afscheiding tussen publiek en prive, volgens ontwerp van Michael van Gessel
Het Groote Museum tijdens de restauratie. Bron: ARTIS

Visie

Het Artisplein krijgt een bescheiden aanpassing en uitbreiding in de geest van het plan van Van Gessel

Visie en ambitie

Plein en gebouw sluiten straks naadloos op elkaar aan. In de ‘taal’ van het oude plan is de nieuwe museumtoegang ingepast, vergelijkbaar met hoe dit eerder door Van Gessel bij het nabijgelegen museum Micropia is ontworpen. Het Artisplein krijgt een nieuwe toegang waardoor het beter in de stad verankerd wordt. Tevens worden enkele kinderziektes verholpen door enkele bomen te vervangen door nieuwe exemplaren die minder wortelopdruk geven en worden de groeiplaats-omstandigheden van de bomen verbeterd. Ook wordt het plein vergroend met klimplanten tegen de gevel en borders langs de Plantage Middenlaan.

Aanpak

Door H+N+S is begin 2020 het nieuwe masterplan voor ARTIS opgeleverd. Dit plan vormt de basis voor de verdere werkzaamheden aan het park en daarmee ook de ruimtelijke kaders voor het Artisplein. Daarnaast is natuurlijk gestart met historisch onderzoek en een uitgebreide analyse van het oude plan van Michael van Gessel. Op basis hiervan en het programma van eisen van ARTIS is door ons in een aantal rondes het plan uitgewerkt in een inrichtingsplan.

Doorsnede schetsontwerp Plantage Middenlaan, Artisplein en Papegaaienlaan

Resultaat

Kwaliteitsbesef

Het Groote Museum is het eerste, meest imposante Artis-gebouw en het staat op het oudste Artis-terrein: het buiten Middenhof dat in 1838 door oprichters Westerman, Werlemann en Wijsmuller werd aangekocht. Het is dus heilige grond voor ARTIS en verdient een zeer zorgvuldig plan. Park en bebouwing zijn destijds in samenhang met elkaar en met groot kwaliteitsbesef ontworpen. Dit vormt voor ons ook de basis voor het nieuwe plan. Na de restauratie zullen de zalen op de benedenverdieping hun functie als plaats van samenkomst opnieuw vervullen.


Groote Museum als ontmoetingsplek

Met de nieuwe invulling van het Groote Museum is het publiek weer welkom en kunnen de gerestaureerde historische zalen weer bewonderd worden. Door de ligging aan het openbaar toegankelijke Artisplein en de verbrede functie als ontvangstruimte voor events krijgt het Groote Museum weer de ontmoetingsfunctie die het vroeger had.
De zijde van het Artisplein tegen het Groote Museum wordt volgens het nieuwe ontwerp ingericht, met verlichting van het monumentale pand (uplights), de nieuwe entree en vergroening van de ‘rotonde’. 

Groene border en beelden leeuw en tijger met prooi rond 1900 aan de Plantage Middenlaan (Stadsarchief, Amsterdam)

Plantage middenlaan

Aan de zijde van de Plantage Middenlaan is gekozen voor een tijdelijke herinrichting. Enerzijds vanwege beperkte financiële middelen (vanwege de COVID-crisis) en anderzijds vanwege het feit dat hier allerlei raakvlakken zijn met de omgeving. Voor aanpassing van de monumentale hoofdentree volgens het ontwerp is meer tijd en overleg met de gemeente Amsterdam nodig. In de tijdelijke situatie krijgt het Groote Museum echter al wel weer de tuinstrook terug langs de Plantage Middenlaan.

Entree groote museum

Bij de ingang van het Groote Museum aan de straatzijde lagen oorspronkelijk twee grote beelden van een leeuw en een tijger met prooi, gebeeldhouwd door J.J.F. Verdonck, schoonzoon van oprichter Westerman. De stenen beelden aan de Middenlaan raakten echter in verval en zijn in 1938 vervangen door twee kalkstenen beelden van Artis-kunstenaar Jaap Kaas, ook een leeuw en een tijger met prooi. Ze waren een geschenk van het personeel, ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van de Amsterdamse dierentuin. De beelden worden weer terggeplaatst bij de entree.

Weer een ontmoetingsplek in Amsterdam: Het Groote Museum ‘met de voetjes op’ het Artisplein
Nieuwe border Groote Museum aan de Plantage Middenlaan met soorten die op verschillende momenten bloeien
Doorkijkje vanaf de Plantage Middenlaan naar de Flamingovijver en gietijzeren bruggetje. Het hek tussen het publieke Artisplein en het ARTIS-park valt weg in de beplanting

Flamingovijver

De flamingovijver is onderdeel van een grote vijver, waar tot eind 19e eeuw de Nieuwe Prinsengracht liep. Deze vijver versmalt zich op twee punten, waar twee pas gerenoveerde gietijzeren bruggen over het water liggen. 

Vanaf de Plantage Middenlaan en het bordes (Artisplein) heeft de bezoeker vrij uitzicht over de vijver. De westelijke oever krijgt nieuwe beplanting, die ook verwijst naar de stevige aanplant die te vinden was na aanleg eind 19e eeuw. Zo wordt de binnenwereld met bijzondere randen en zichtlijnen hersteld.
Daarnaast gaat het Artisplein afwateren op de Flamingovijver. Hierdoor is er minder water nodig voor het besproeien van de borderplanten. Én door het extra inkomende regenwater verbetert de waterkwaliteit van de flamingovijver.

Vervolg

In de toekomst zal de hoofdentree volgens het ontwerp ingericht worden als eindsituatie, op het moment dat de gemeente aan de slag gaat met de Plantage Middenlaan (die in het mobiliteitsbeleid een minder belangrijke rol krijgt). In de komende periode worden de groeiplaatomstandigheden bij de monumentale bomen op het Artisplein verbeterd.

Meer weten? Wij hebben eraan gewerkt

Hank van Tilborg directeur, tuin- en landschapsarchitect
Josje Hoefsloot Landschapsarchitect

Gerelateerd