• Opdrachtgever
  • Provincie Zuid-Holland
  • Locatie
  • Zuid-Holland
  • Schaal
  • L
  • Periode
  • 2017

De Limes, de noordgrens van het voormalig Romeinse Rijk, loopt dwars door Nederland. Deze Erfgoedlijn in Zuid-Holland vormt zo als het ware het grootste archeologisch monument van Europa.

Het Limeslandschap in de tweede helft van de tweede eeuw. Auteur: Olav Odé

Aanleiding

Netwerktafel

Het netwerk Romeinse Limes Zuid-Holland heeft als doel de Romeinse Limes zichtbaar en beleefbaar te maken en heeft een gezamenlijke visie 2020 vastgesteld. Tot nu toe zijn door de netwerktafel binnen prachtige resultaten behaald, zoals het visualiseren van castellum Matilo en het terughalen van de Zwammerdamschepen.

Tussenstand

De visie voldoet nog steeds, maar er is bij netwerktafel en Provincie behoefte aan een kwaliteitsslag en verdieping van de gestelde doelen. Het Wensbeeld 2018-2020 is daarmee een dynamisch werkdocument van de netwerktafel Romeinse Limes Zuid-Holland en vormt een uitgangspunt voor verdere acties.

Met aandacht voor kwalitatieve Limes-brede projecten en draagvlak van de erfgoedlijn, komt een nomi­natie tot UNESCO Werelderfgoed dichterbij.

In Zuid-Holland liep de Limes over de oeverwallen van de Oude Rijn, die waren versterkt tot een ‘dam’ met een weg. Door de parallelle loop van weg en rivier ontstond een militair, maar vooral ook economisch werkende infrastructuur. De militaire castella functioneerden als ‘hubs’ die de handel en uitwisseling van cultuur en economie begeleidden. Dit bijzondere lineaire erfgoed heeft een groot recreatief en toeristisch potentieel, op zowel regionale als (inter)nationale schaal.  

Aanpak

H+N+S heeft een analyse van de Romeinse Limes in Zuid-Holland gemaakt, als context voor de visie 2020. Daarna is gekeken hoever het staat met het realiseren van de visie door een analyse van de gerealiseerde projecten en te inventariseren welke projecten nog gerealiseerd kunnen worden.

Afbeelding: Standbeeld van een Romeinse legionair langs de N11 bij Alphen aan de Rijn. Auteur: Nederlandse Limes Samenwerking

Resultaat

Om het potentieel van de Limes voor Zuid-Holland waar te maken zijn er op basis van de visie voor 2020 vijf lijnbrede streefbeelden geformuleerd:

  1. Oude Rijn ontwikkelen tot Romeinse Waterbaan
  2. Zwammerdamschepen worden merk van de Limes in Zuid-Holland
  3. Visualiseren en verbinden 6 castella en Forum Hadriani
  4. Onderscheidend aanbod op dagmarsafstand in landelijk gebied
  5. Ontwikkelen toeristische knopen op de Limes
Kaart met de vijf wensbeelden voor de Erfgoedlijn Limes in Zuid-Holland

Romeinse Waterbaan

De Rijn vormt in 2020 een doorgaande vaarroute van aan elkaar gekoppelde Ro­meinse vaararrangementen, die met steigers en toeristische over­stappunten aansluit op doorgaande fiets- en wandelroutes langs de Limes. Zo kan in Valkenburg bij voormalig castellum Praetorium Agrippinae nog een steiger gerealiseerd worden.

Zwammerdamschepen

De Romeinse houten platbodems die bij Zwammerdam werden opgegraven worden gerestaureerd in museum Archeon. Het verhaal van de schepen kan zowel rondom Alphen aan de Rijn, het museum en de vindplaats, als ook op de nationale schaal worden gebruikt als aansprekend merk van de Limes, bijvoorbeeld door replica’s in te zetten als rondvaartboten.

Afbeelding: Opgraving Zwammerdamschepen. Auteur: Punt / Anefo - Nationaal Archief

Parelsnoer

De zes castella en het Forum Hadriani, maar ook de veel nog verborgen wachttorens, zijn belangrijke kralen in een waar parelsnoer aan Romeinse bezienswaardigheden. Niet alleen kan de fysieke en digitale zichtbaarheid van deze plekken nog verbeterd worden, maar ook thematische routes per fiets, voet en boot verdienen nog aandacht. 

Fort Matilo dient in 2020 te zijn uitgegroeid tot een (inter) nationale Romeinse Unesco bestemming.
Fietsers door het gereconstrueerd Castellum Matilo Bron: Nederlandse Limes Samenwerking
Romeinse soldaten houden de wacht in een van de wachttorens op Matilo. Bron: Claudia Thunnissen
Een Romeinse reiswagen in het centrum van Leiden tijdens de Limesreis 2016. Bron: RomeinenNU

Beleef de Romeinen

Er zijn een aantal “gaten’’ in het aanbod in het landelijk gebied tussen de grotere knopen op de Limes. Op deze plekken is het van belang dat er arrange­menten worden ontwikkeld: een Romeinse beleving met (informatie over) vervoer over land en water, in com­binatie met horeca en overnachtingsmogelijkheden. Een mooi voorbeeld is het Limes­bier uit Bodegraven.

Toeristische knopen

Niet alleen Leiden en Alphen zijn toeristische knopen aan de Limes, maar ook Katwijk, Bodegraven-Reeuwijk en Leidschendam-Voorburg maken plannen voor een interessant aanbod aan activiteiten voor bezoekers. De grote knopen spelen hun rol als toeristische trekpleister en startpunt voor een verdere verkenning van de Limes.

Informatiebord in de vorm van een knotwilg bij Leiderdorp, over de lokale vondsten. Bron: Claudia Thunnissen
Kunstwerk in Katwijk waarin een legende over Keizer Caligula wordt verbeeld. Bron: Claudia Thunnissen
In Alphen aan de Rijn zijn er verwijzingen naar Keizer Caligula te vinden in het plaveisel

De Limes: regionaal, nationaal en internationaal

De erfgoedlijn Romeinse Limes verbindt dus erfgoed, landschap en water, verschaft ruimtelijke kwaliteit, en beschikt over groot recreatief en toeristisch potentieel. Met het ontwikkelen van de erfgoedlijn wordt het publiek gestimuleerd kennis te maken met de Romeinse Limes, en biedt het een basis om dit erfgoed van lokaal tot (inter)nationaal niveau te beschermen. 

Meer weten? Wij hebben eraan gewerkt

Camille Poureau Landschapsarchitect
Pieter Schengenga directeur, landschapsarchitect

Gerelateerd

Project

Gebiedsvisie Kinderdijk

  • Erfgoed
  • Water & Ruimte
Project

Longread Erfgoed

  • Erfgoed