• Opdrachtgever
  • Heijmans vastgoed
  • Meyer Bergman Erfgoed groep
  • Locatie
  • Gemeente Ermelo
  • Schaal
  • S
  • Periode
  • 2018-2021
  • Partners
  • DiederenDirrix architecten
  • DRONG adviseurs
  • Hylkema Erfgoed
  • Jacqueline van der Kloet

Om het rijksmonumentale gebouwencomplex van het voormalige Sanatorium De Hooge Riet en de bijbehorende historische parkaanleg voor de toekomst te kunnen behouden is een duurzame herbestemming nodig. Het karakteristieke complex blijft voor het dorp behouden als wooncomplex met appartementen. Daarnaast is ook bescheiden nieuwbouw noodzakelijk om het allemaal financieel haalbaar te maken.

Aanleiding

Het voormalige GGZ-terrein De Hooge Riet ligt midden in de kern Ermelo, ingeklemd tussen NS-station en dorpshart. Het zorgcomplex met het karakteristieke hoofdgebouw die architect E.J. Rothuizen 80 jaar geleden ontwierp, is bij bijna elke inwoner van Ermelo bekend als een van de vele instellingsterreinen die het dorp rijk is. Het staat nu echter al een aantal jaar leeg. De monumentale gebouwen en ook de terreinaanleg hollen achteruit. Tijd voor actie.

Historische foto
Historische foto
Huidige situatie
Huidige situatie

Het project

De Hooge Riet was een plek om te herstellen of tot rust te komen. Genieten van licht, lucht en ruimte was het credo en dat is ook wat het gebouw en de parkachtige omgeving uitstralen. In de nieuwe situatie wordt weer op deze kwaliteiten teruggegrepen. Hiervoor is een stedenbouwkundig plan opgesteld door H+N+S, eerst in samenwerking met De Zwarte Hond, later met Diederendirrix Architecten en Hylkema Erfgoed. De vaststelling van het stedenbouwkundig plan begin 2020 vormde het startschot voor H+N+S voor het opstellen van het definitief ontwerp voor de park- en tuinaanleg van de Hooge Riet. Dit ontwerp is nu gereed.

De herbestemming van De Hooge Riet is een voorbeeld van het Belvedère-adagium ‘behoud door ontwikkeling’.

Visie en ambitie

De Hooge Riet is een unieke plek in Ermelo. Naast het station, vlakbij het centrum. Het terrein heeft een rijke historie, die het verdient om ontdekt te worden. Het terrein wordt opgeknapt en teruggegeven aan Ermelo. De waardevolle gebouwen worden gerenoveerd en herbestemd. De parkzone voor het hoofdgebouw krijgt een opknapbeurt, waarbij historische zichtlijnen, borders en paden worden hersteld. Nieuwe appartementen vormen een kraag rondom het monument, waarmee een reeks van 7 nieuwe collectieve binnenhoven ontstaat. In de bosrand wordt een tiental twee-onder-een kap woningen in het groen ingepast.

Aanpak

Stapsgewijs

Door H+N+S is als coördinerend landschapsarchitect sinds 2018 in stappen aan de plannen voor de herontwikkeling van De Hooge Riet gewerkt. Eerst is een Uitgangspuntennotie opgesteld en op basis hiervan het stedenbouwkundig plan. Dit is vervolgens door de betrokken architecten uitgewerkt in de diverse bouwplannen voor de bestaande bebouwing en de nieuwbouw. H+N+S heeft tegelijkertijd het plan doorvertaald in een inrichtingsplan voor de historische tuin- en parkaanleg en de nieuwe hoven.

(c) Heijmans vastgoed

CRK

Park en bebouwing zijn destijds in samenhang met elkaar ontworpen, door architect Rothuizen en tuinarchitect Vroom. De revitalisering betreft daarom naast de monumentale gebouwen ook het parkgebied. Er is door ons veel tijd en zorg besteed aan een plan waarin het oude en het nieuwe zich goed tot elkaar verhouden. Als kwaliteitsslot op de deur keek tijdens de planvorming een Commissie Ruimtelijke Kwaliteit mee, met vertegenwoordigers van de gemeente Ermelo, het Gelders Genootschap en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

De Hooge Riet is een groen gebied met grote parkachtige kwaliteiten. Foto’s van de eerste aanleg tonen een prachtig en zeer zorgvuldig ontworpen, aangelegd en beheerd terrein. Het park kent een karakteristieke opzet waarbij het hoofdaccent van het park ligt aan de spoorzijde met een vijver, boomgroepen, mooie zichtlijnen en een verbijzondering bij de hoofdentree. Rondom de gebouwen en in de binnentuinen/hoven is de inrichting meer tuin-achtig. Het park wordt omlijst door de bosrand.

Bosrand om het terrein
Voorzijde van het gebouw
Zicht vanuit het gebouw

Verwaterd

Momenteel is het terrein behoorlijk verschraald en geen schim meer van het zorgvuldig aangelegde en beheerde terrein uit de begintijd. De hoven zijn sterk overgroeid, borders en pergola’s zijn vervallen. In het park aan de voorzijde zijn zichtlijnen verdwenen door nieuwe aanplant en sterk doorgegroeide bomen en is de verhouding tussen het gebouw en het groen uit balans, waardoor het ruimtelijk concept is verwaterd. De bosrand, die het terrein omlijst en zich opent aan de spoorzijde richting de rest van landgoed Veldwijk, is plaatselijk helemaal dichtgegroeid, oogt onverzorgd en voelt soms sociaal onprettig. Ook wordt hierdoor het terrein grotendeels aan het oog onttrokken.

Resultaat

De grote kwaliteit is naast de ruimtelijke werking, die op sommige plaatsen nog wel overtuigend is (m.n. aan de voorzijde), de vele oude, vaak monumentale bomen. De oudste bomen dateren vanzelfsprekend nog van voor de aanleg van het terrein van de Hooge Riet, toen het terrein onderdeel uitmaakte van landgoed Veldwijk. Bij de situering van de nieuwbouw wordt zoveel mogelijk rekening gehouden met bestaande, waardevolle bomen. De nieuwbouw wordt zoveel mogelijk tussen de bestaande bomen in gesitueerd (‘geschoenlepeld’). De door de gemeente beschermde, monumentale bomen worden zoveel mogelijk behouden, tenzij de bomen bijv. vanuit veiligheid niet gehandhaafd kunnen worden.

Plankaart

Bos - Park - Tuin

Het terrein bestaat uit drie delen: de bosrand die het gebied omlijst, het park aan de voorzijde en de tuinen rondom de gebouwen. Deze driedeling vormt de basis van het ontwerp van de buitenruimte. In elk deelgebied wordt ingezet op het versterken van de eigen sfeer en kwaliteit.

Parkzone voorzijde

Hier wordt de representatieve parkaanleg behouden en hersteld. Oude zichtlijnen worden teruggebracht door op een aantal plekken nieuwe aanplant en te ver doorgegroeide bomen te verwijderen. De inzichten uit het tuinhistorisch onderzoek van SB4 (juni 2019) vormen hiervoor het vertrekpunt. De vervallen borders en de pergola’s met klimplanten worden hersteld. Samen met Jacqueline van der Kloet is hiervoor een eigentijds beplantingsplan opgesteld, passend bij de plek en de nieuwe bestemming.

Bosrand

Langs de Horsterweg en Hortensialaan blijft minimaal een bosstrook van 10m behouden. In deze groenzone wordt wel wat achterstallig onderhoud uitgevoerd en worden enkele doorzichten gecreëerd om de zichtbaarheid en sociale veiligheid van de Hooge Riet te vergroten en revitalisering van het groen mogelijk te maken. Dit betekent overigens niet dat waardevolle bomen verdwijnen, zichten en zichtlijnen kunnen ook onder boomkronen heen doorlopen. Achter deze bosstrook wordt de nieuwbouw ingepast. De nieuwbouw is zoveel mogelijk gesitueerd op de plekken waar nu al bebouwing en verharding aanwezig is, zodat er zo min mogelijk bos gekapt hoeft te worden.

Tuinen/Hofjes

De hofjes bij het hoofdgebouw worden heringericht, passend bij de nieuwe functie. Daarbij wordt voortgebouwd op de historische ontwerpuitgangspunten, zoals de geometrische aanleg met een pad rondom, veel gras en het toepassen van groenblijvende beplanting. Waardevolle bomen en historische elementen, zoals de pergola’s, muurtjes en de vijver worden behouden en hersteld. Met de aanleg van de nieuwe kraag ontstaan weer nieuwe hofjes, deze worden onderdeel van de reeks hofjes. Elke hof krijgt een eigen accent. Net als bij de voorzijde parkzone is ook voor de hofjes samen met Jacqueline van der Kloet een eigentijds beplantingsplan opgesteld.

Tuinen
Hoven
Hoven (c) Heijmans vastgoed

Duurzaamheidsambities

Een van de in de Uitgangspuntennotie geformuleerde hoofduitgangspunten is dat de ‘ontwikkelingen moeten aansluiten bij de duurzaamheidsambi­ties van de gemeente Ermelo.’ Er wordt een ‘zorgvuldige omgang met/inpassing van het bestaand groen’ bepleit, met bijzondere aandacht voor de monumentale bomen. Ook wordt bepleit dat aparte studie gedaan wordt naar de natuurwaarden van het terrein, met het oog op de herinrichtingsplannen. Dit onderzoek is uiteindelijk door adviesbureau Witteveen+Bos (W+B) verricht en meegenomen in de planvorming. Specifiek naar de monumentale bomen is in 2020 door boomspecialist Pius Floris onderzoek gedaan, in de vorm van een zogenaamde Boom-Effect-Analyse (BEA).

Biodiversiteit

Bij de revitaliseringsplannen voor het terrein van De Hooge Riet is natuurlijk grote aandacht voor het behoud en waar mogelijk versterken van de aanwezige biodiversiteit. Zo worden er vooral inheemse soorten toegepast in het park- en bosdeel en het beheer wordt hierop afgestemd (bijvoorbeeld op de juiste momenten maaien met het oog op de insecten). Ook wordt natuurinclusief gebouwd, onder meer door het realiseren van nestgelegenheid in de nieuwbouw. Er worden bijenhotels geplaatst, egelkasten en er is ruimte voor rommelhoekjes en een ‘muur van wildernis’. In het beplantingsplan is rekening gehouden met interessante beplanting voor vogels en insecten.

Meer weten? Wij hebben eraan gewerkt

Hank van Tilborg directeur, tuin- en landschapsarchitect
Marlena Rether Landschapsontwerper

Gerelateerd

Project

Hof van Leiden

  • Erfgoed
  • Landscaping
Project

Buitenruimte Gemeentehuis Gooise Meren

  • Erfgoed
  • Landscaping