Ecologische Verbindingszone Melksteeg

Aanleiding

Vanwege compensatiemaatregelen in het kader van de Westelijke Ontsluitingsweg en het project Knooppunt Hoevelaken ontstond er ruimte voor opschaling van de Melksteeg die de bijzondere gradiënt van de stuwwal van de Utrechtse Heuvelrug naar Eemvallei doorkruist. Decennialang stond deze ambitie op provinciale ambitiekaarten, maar kwam nooit tot realisatie. Door samenvallen van beschikbare middelen, politieke wil en samenwerkende grondeigenaren onstond een momentum om invulling te geven aan de gewenste verbinding.

Strategie

In samenwerking met gebiedspartijen is ontwerpen aan een afwisselend halfopen landschap dat inspeelt op de overgang van de hoge droge stuwwal naar de lage natte Eempolders. Ter ondersteuning van het ontwerpproces is eco-hydrologisch en archeologisch onderzoek uitgevoerd om zo belangrijke waarden te behouden, te versterken én beleefbaar te maken en het ontwerp te verrijken. Voor de uitwerking van het beplantingsconcept en vertaling naar een passend en gebiedseigen beplantingsplan is Buiting Advies als partner betrokken. De realisatie en bijbehorende werkzaamheden zijn door SmitsRinsma verzorgd.

Aanvankelijk begon dit project met een opgave voor het ontwikkelen van 3,4 ha nieuwe natuur maar door intensieve afstemming en samenwerking tussen de beide gemeentes, Rijkswaterstaat, waterschap Vallei en Veluwe en de provincie Utrecht kwam er extra budget voor aankoop en inrichting waarmee het project gegroeid is van de oorspronkelijke inzet van 3,4 naar ruim 19,5 ha. Op gronden die tot voor kort hoofdzakelijk een agrarische functie hadden, is daarmee 19,5 ha nieuwe natuur gerealiseerd bestaande uit een mix van bospercelen, bloemrijke graslanden en vochtig hooiland. Hiermee is op royale en passende wijze invulling gegeven aan de gewenste ecologische verbinding tussen de Utrechtste Heuvelrug en de Eempolders. Door de voorbeeldfunctie van dit unieke project, de samenwerking tussen verschillende overheden en grondeigenaren en de grote bijdrage aan de bescherming en versterking van de biodiversiteit heeft het project in 2017 de Provinciale Natuurprijs ‘Groene Kroon’ ontvangen.

Resultaat

In het natuurgebied worden de lokale omstandigheden en natuurlijke potentie benut door in te spelen op hoogteligging, bodemtype en lokale kwelstromen. Door verwijdering van voedselrijke toplaag en subtiel spel van ophogen en afgraven is een afwisselend landschap ontstaan met natuurvriendelijke oevers en veel gradiënten. De archeologisch waardevolle locaties zijn in situ bewaard en tegelijkertijd beleefbaar gemaakt als bijzondere open ruimte in het bos waardoor deze direct te herleiden zijn. Met bosvakken wordt het trafostation ingepakt en krijgt de rand van bedrijventerrein de Isselt broodnodige body. Bos wordt strategisch afgewisseld met bloemrijk grasland en nat hooiland zodat er een ruimtelijke overgang naar de Eempolders ontstaat. Singels en houtwallen kaderen de zichtlijnen en onderstrepen de lengterichting van het gebied.

Ontwerpen aan gradiënten

Het nieuwe natuurgebied in de Melksteeg is ecologisch interessant door de gradiënt van de hoger gelegen, droge, dichtbegroeide zandgronden naar de lagere open polders op natte klei langs de Eem. Door de transformatie van landbouw naar natuur ontstaat een waardevolle natuurverbinding tussen drie natuurgebieden; Birkhoven op de hoge zandgronden, de Eem in de Eemvallei en het kampenlanschap rond Coelhorst aan de overzijde van de Eem. Naast de functie als verbindingszone is het gebied zelf ook een nieuw en waardevol natuurgebied. Het is een gemengd terrein met bos, bomenrijen, poelen, sloten met brede, natuurvriendelijke oevers, bloemrijk grasland en vochtig hooiland. Deze inrichting is zeer aantrekkelijk voor bijvoorbeeld reeën, dassen, vleermuizen, kikkers, padden, bijen, vlinders en libellen die in het gebied voorkomen. Ook wordt de ondergrondse aanvoer van schoon kwelwater vanaf de Utrechtse Heuvelrug door de inrichting benut voor realisatie van hoogwaardige natte natuur. Door de keuze voor brede natuurvriendelijke oevers, robuuste bosvakken met mantel- en zoomvegetatie en ‘gerafelde’ bosranden wordt er gestuurd op maximalisatie van natuurlijke overgangszones. Hierdoor zal er een grotere diversiteit aan flora en fauna ontstaan.

Sturen op recreatief medegebruik

Naast het vergroten van de natuurwaarde is ingezet op het faciliteren van recreatief medegebruik. Hiertoe zijn diverse recreatieve voorzieningen gerealiseerd, waaronder klompenpaden, strategisch geplaatste bruggetjes, zitgelegenheden en informatiepanelen. Zo worden er wandelrondjes aan het bestaande klompenpad toegevoegd. De oevers zijn zo gegraven dat er een steile oever is naar het wandelpad en flauwe oever naar het ontgraven te ontwikkelen nat hooiland. Zo wordt betreding voorkomen door slim te ontwerpen aan landschappelijke ingrepen en toevoegingen.

Slim beplantingsplan

Met de aanlegstrategie is invulling gegeven aan de ambitie om de aanwezige natuurlijke systemen in het gebied te versterken en de randvoorwaarden te creëren waaronder natuur zich optimaal verder kan ontwikkelen. In het ontwerp en beplantingsplan wordt ingezet op de omvorming van weilanden naar een biodivers en aantrekkelijk bos. In plaats van de toepassing van grote gemengde bosvakken is hier gekozen voor aanplant van kleinere vakken met één specifieke soort in verschillende dichtheden resulterend in een natuurlijk en aantrekkelijk bosmozaïek met veel variatie.

Het natuurgebied De Melksteeg is in 2025 officieel geopend en formeel onderdeel geworden van het Natuur Netwerk Nederland. De natuur floreert, bezoekers hebben inmiddels het gebied gevonden en de basis is gelegd om uit te groeien tot een waardevolle robuuste groene stadsrand van Amersfoort. Nu mag de natuur het overnemen.